قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت بهواسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل بیت(ع)، افقهای تازهای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار میشود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج) پیوند یافتهاند و تصویری عمیقتر از فرهنگ انتظار ارائه میکنند علیاکبر توحیدیان پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبهجزء بررسی میکند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشنتر و دقیقتر تبیین شود.
با توجه به اهمیت بحث مهدویت و قرآن به بررسی آیاتی دیگر از جزء سوم قرآن کریم میپردازیم. با ذکر شماره این آیات، ارتباطشان را با موضوع مهدویت توضیح دهید.
در ادامه درباره آیات ۲۸۵ و ۲۸۶ سوره مبارکه «بقره» که دو آیه پایانی این سوره و از آیات مشهور قرآن کریم هستند و درباره تلاوت آنها، خصوصاً پس از نماز عشا، فضائل و ثوابهای فراوانی نقل شده است، صحبت میکنیم.
آیه ۲۸۵ میفرماید: «آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَیْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَکَ رَبَّنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ؛ پیامبر به آنچه از سوی پروردگارش بر او نازل شده، ایمان آورده است و مؤمنان نیز چنیناند. همگی به خداوند، فرشتگان او، کتابهای او و پیامبرانش ایمان آوردهاند. میان هیچیک از پیامبران او تفاوتی نمیگذاریم و گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم؛ پروردگارا، آمرزش تو را خواستاریم و بازگشت همه به سوی توست.»
آیه ۲۸۶ نیز میفرماید: «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا کَسَبَتْ وَعَلَیْهَا مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَیْنَا إِصْرًا کَمَا حَمَلْتَهُ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ.»
ترجمه: «خدا هیچکس را جز به اندازه تواناییاش تکلیف نمیکند. هر کس عمل شایستهای انجام داده، به سود اوست و هر کس مرتکب کار زشتی شده، به زیان اوست. پروردگارا! اگر فراموش کردیم یا مرتکب اشتباه شدیم، ما را مؤاخذه نکن. پروردگارا! تکالیف سنگینی برعهده ما نگذار، چنانکه بر عهده کسانی که پیش از ما بودند، گذاشتی. پروردگارا! و آنچه را به آن تاب و توان نداریم، بر ما تحمیل نکن و از ما درگذر و ما را بیامرز و بر ما رحم کن؛ تو سرپرست مایی، پس ما را بر گروه کافران پیروز فرما.»
این دو آیه پایانی سوره مبارکه «بقره»، ویژگیهای قابل توجهی دارند. در روایات، درباره واقعه معراج پیامبر اکرم(ص) آمده است، این دو آیه از جمله هدایایی بودهاند که خداوند در آن واقعه به پیامبرش عطا کرده است. در کنار این دو آیه، از نمازهای پنجگانه و حق شفاعت پیامبر(ص) برای امت خود نیز با عنوان عطایای الهی در معراج یاد شده است.
همچنین، درباره چگونگی نزول این دو آیه، مطالبی در روایات مطرح شده است که بررسی آنها به فرصتی مستقل نیاز دارد. این آیات نکات تفسیری و معارف عمیقی دارند که پرداختن تفصیلی به آنها میتواند موضوع چند گفتوگوی مستقل باشد.
در روایت معراج، چنین نقل شده است که پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «خداوند متعال به من فرمود، به سمت راست عرش توجه کنم. هنگامی که نگاه کردم، علی، فاطمه، حسن و حسین(ع) را دیدم و در ادامه، امام مهدی(عج) را نیز مشاهده کردم. آنان در مکانی نورانی نشسته بودند، اما امام مهدی(عج) ایستاده بود و نماز میخواند.»
در اینجا، نکتهای وجود دارد که با یکی از القاب مشهور امام زمان(عج) ارتباط پیدا میکند. یکی از القاب معروف ایشان، «قائم» است. یکی از وجوهی که برای این لقب بیان شده، همین روایت معراج است؛ زیرا پیامبر اکرم(ص) در معراج، امام مهدی(عج) را در حال ایستاده مشاهده کردند. البته لقب «قائم» برای حضرت مهدی(عج) وجوه دیگری نیز دارد که در مباحث مربوط به مهدویت مطرح شده است و نباید این وجه را تنها دلیل نامگذاری ایشان با این لقب دانست.
در ادامه روایت، پیامبر اکرم(ص) از خداوند متعال میپرسند: «پروردگارا، اینان چه کسانی هستند؟» خداوند میفرماید آنان امامان هستند و آن شخصی که ایستاده و نماز میخواند، قائم است؛ کسی که حلال خدا را حلال و حرام خدا را حرام میکند و از دشمنان خدا انتقام میگیرد. سپس خداوند به پیامبر اکرم(ص) میفرماید که او را دوست بدار و هرکس او را دوست میدارد، دوست بدار.
پس از بررسی سوره مبارکه «بقره»، به سوره مبارکه «آلعمران» میرسیم. در این سوره کدام یک از آیات برای موضوع مهدویت اهمیت دارد؟
آیه دوم سوره مبارکه «آلعمران» که مشابه ابتدای آیتالکرسی (آیه ۲۵۵ سوره مبارکه «بقره») است، پنجمین مورد از ۳۸ آیهای بهشمار میرود که در قرآن کریم با لفظ جلاله «الله» آغاز میشود. همان نکاتی را که درباره بخش اول آیتالکرسی عرض کردیم، در اینجا هم صادق و قابل توجه است. بنابراین، آن نکات را تکرار نمیکنیم، فقط به یک روایت در خصوص وجه تشابه باطنی این آیه با آیتالکرسی و همچنین، آیه ۱۱۱ سوره مبارکه «طه» اشاره میکنیم.
این روایت را از کتاب «رساله سیر و سلوک» منسوب به بحرالعلوم از آثار علامه طهرانی(ره)، صفحه ۲۱۲ نقل میکنیم. امام رضا(ع) فرمودند: «یا حیّ و یا قیوم اسم اعظم الهی است» و نیز برخی از پیامبر اکرم(ص) روایت کردهاند، اسم اعظم که با بیان آن دعا مستجاب میشود، در سه سوره مبارکه است؛ «بقره» آیه ۲۵۵، «آلعمران» آیه ۲ و نیز «طه» آیه ۱۱۱. هر سه آیه یادشده دارای اسماء حسنای «حی و قیوم» هستند.
حال به آیه بعدی، یعنی آیه هفتم سوره مبارکه «آلعمران» میپردازیم. بخش مورد نظر ما در این آیه، عبارت «وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» است. میفرماید:«هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ مِنْهُ آیَاتٌ مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ یَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا یَذَّکَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ» یعنی: «او کسی است که این کتاب را بر تو نازل کرد. بخشی از آن، آیات محکم هستند که اساس و مرجع کتاباند و بخشی دیگر، آیات متشابهاند. اما کسانی که در دلهایشان انحراف است، برای فتنهانگیزی و رسیدن به تأویل آن، از آیات متشابه پیروی میکنند؛ در حالیکه تأویل آن را جز خداوند نمیداند و راسخان در علم میگویند: ما به آن ایمان آوردهایم؛ همه آن از جانب پروردگار ماست و جز خردمندان متذکر نمیشوند.»
در این آیه، خداوند از دو دسته آیات سخن میگوید: آیات محکم و آیات متشابه. آیات محکم، آیاتی هستند که معنای آنها روشن و استوار است و میتوانند مبنایی برای فهم دیگر آیات قرار گیرند. در مقابل، آیات متشابه آیاتی هستند که فهم دقیق مقصود از آنها به دقت و بررسی بیشتری نیاز دارد.
در آیه هفتم سوره مبارکه «آلعمران»، علاوه بر آیات محکم و متشابه، از تأویل نیز سخن به میان آمده است. چه تفاوتی میان تفسیر و تأویل وجود دارد و اهمیت شناخت این تفاوت در فهم آیات قرآن چیست؟
باید میان تفسیر و تأویل قرآن تفاوت قائل شویم. تفسیر به معنای روشنکردن و پردهبرداشتن از مراد خداوند از آیه است. مفسر برای فهم آیات قرآن، به دانشهای گوناگونی نیاز دارد؛ از جمله ادبیات عرب، لغت، صرف و نحو، علوم بلاغی، شناخت قرائتهای گوناگون، تاریخ قرآن، علوم مربوط به حدیث، آگاهی از شأن نزول آیات و... .
برخی از علما بر اهمیت برخورداری مفسر قرآن از عنایت و موهبت الهی که محصول تقواست، تأکید کردهاند. مقصود این است که تفسیر قرآن فقط با دانستن واژگان و قواعد ادبی حاصل نمیشود؛ بلکه مفسر قرآن باید از صلاحیتهای علمی و تقوای الهی برخوردار باشد.
و اما تأویل، به حقیقت و باطن آیه و بازگشت آن به مرتبه عمیقتر معنای اولیه اشاره دارد. بر این اساس، تأویل صرفاً توضیح ظاهری واژهها و عبارتهای قرآن نیست؛ بلکه بحثی فراتر از فهم ابتدایی متن است. آیه مورد بحث میفرماید:«وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْم.» ترجمه عبارت مورد استناد در این بحث چنین است: «تأویل آن را جز خداوند و راسخان در علم نمیدانند.»
البته در تفسیر این عبارت، میان مفسران اختلافنظر وجود دارد؛ بهویژه درباره اینکه عبارت «وَالرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ» به جمله پیشین پیوند دارد یا جملهای مستقل است. در تفاسیر شیعی، با استناد به روایات اهل بیت(ع)، برای راسخان در علم جایگاهی ویژه در شناخت معارف قرآن در نظر گرفته میشود.
از این منظر، شناخت لایههای عمیقتر معنایی قرآن به کسانی نسبت داده میشود که از علم الهی و دانش ویژهای فراتر از علما برخوردارند. بر همین اساس، پیامبر(ص) و اهل بیت معصومین او، مصادیق راسخان در علم معرفی میشوند. این موضوع از نظر بحث مهدویت نیز اهمیت دارد؛ زیرا امام مهدی(عج) در مقام آخرین امام از اهل بیت(ع)، در امتداد همین سلسله هدایت و برخورداری از معرفت دینی مورد توجه قرار میگیرد.
بنابراین، بررسی آیه هفتم سوره مبارکه «آلعمران» فقط به شناخت تقسیمبندی آیات قرآن به محکم و متشابه محدود نمیشود؛ بلکه مسئله مرجعیت علمی در فهم معارف قرآن و جایگاه راسخان در علم را نیز شامل میشود.
براساس روایات، تنها امام معصومی که تأویل قرآن در زمان او محقق میشود، امام قائم(عج) هستند. امر مهمی که در زمان هیچکدام از ائمه معصومین(ع)، زمینه تحققش فراهم نشد. قانون اساسی در حکومت مهدوی، قرآن مجید است و تمام آیاتش، اعم از محکم و متشابه، مو به مو اجرا خواهد شد.




نظر شما